BIOGRAM

Anna Pawełczyńska (ur. 20 kwietnia 1922, zm. 21 czerwca 2014) – socjolog kultury, profesor nauk humanistycznych. W czasie II wojny światowej w szeregach  Armii Krajowej. Podjęła studia na tajnym uniwersytecie na kierunku prawa. Aresztowana przez Służbę Bezpieczeństwa SS. Osadzona  na Pawiaku. Siedziała tam przez dziewięć miesięcy. Potem została wywieziona do obozu koncentracyjnego w Auschwitz-Birkenau, numer obozowy 44 764 (od maja 1943 do października 1944). W wyniku sowieckiej ofensywy obóz ewakuowano i została przewieziona do obozu koncentracyjnego we Flossenburgu. Uciekła z kolejnego transportu na kilka tygodni przed kapitulacją Rzeszy Wielkoniemieckiej.

Po powrocie do kraju rozpoczęła studia, jednakże nie kontynuowała kierunku studiów z okresu okupacji. W latach 1945-1949 studiowała socjologię pod kierunkiem prof. Stanisława Ossowskiego i prof. Jana Bystronia. Jako uczennica profesora Stanisława Ossowskiego przejęła od niego wzorzec niezależnej postawy, któremu była konsekwentnie wierna do końca swego życia.

W roku 1950 obroniła pracę magisterską otrzymując stopień magistra. Pełniąc funkcję społecznego kuratora sądowego przy Sądzie dla nieletnich w Warszawie w okresie studiów i po ich zakończeniu kontynuowała swoje zainteresowania tematyką przestępczości nieletnich na Uniwersytecie Warszawskim. Od roku 1953 pracowała w zespole prof. Stanisława Batawii zajmującym się  przestępczością nieletnich. Od 1955 roku została członkiem Klubu Krzywego Koła, forum dyskusyjnego inteligencji warszawskiej. W 1956 otrzymała trzymiesięczne stypendium w instytutach badawczych w Paryżu.

W październiku 1957 roku współtworzyła Ośrodek Badania Opinii Publicznej przy Komitecie ds. Radia i Telewizji. Została jego pierwszym dyrektorem (do marca 1965). Jednocześnie pracowała naukowo w Katedrze Socjologii u prof. Ossowskiego na UW, zajmując się metodami i technikami badań empirycznych (1957-1961 starszy asystent). 1960 obroniła na UW pracę doktorską pt. „Przestępczość grup nieletnich”, opublikowaną przez popularne wydawnictwo Książka i Wiedza w 1964 roku. Od października 1965 pracowała jako adiunkt w Pracowni Badania Kultury Współczesnej przy Instytucie Badań Literackich PAN pod kierunkiem prof. Stefana Żółkiewskiego. Habilitację pt. „Dynamika przemian kulturowych na wsi. Metoda badania głównej tendencji” obroniła na UW w 1966 roku. Została opublikowana przez PWN w 1966. Od kwietnia 1969 była adiunktem w Zespole Prognoz Społecznych Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

Po śmierci swego mistrza, Stanisława Ossowskiego w roku 1963, współpracowała ze Stefanem Nowakiem, który po śmierci Stanisława Ossowskiego kierował Zespołem Studiów nad Metodami Badań Socjologicznych, przekształconego później na Zakład Metodologii Badań Socjologicznych Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego.  Opracowała wraz z profesorem Stefanem Nowakiem system badawczy opinii publicznej, oparty na sieci ankieterów społecznych. Prowadziła z nim słynne badanie „Studenci Warszawy”.  Oboje uczniowie profesora Stanisława Ossowskiego,  kontynuowali jego myśl wywodzącą się z tradycji warszawsko- lwowskiej, najlepszej szkoły filozoficznej na świecie w dwudziestym wieku. Wprowadzali także na grunt polski empiryczną socjologię amerykańską.

W roku 1972 otrzymała stopień naukowy pracownika samodzielnego – docenta.  Od stycznia 1980 otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego. Jest autorką i współautorką ponad 25 książek i opracowań, stu kilkudziesięciu artykułów naukowych. Wypromowała 4 doktorów.

Na emeryturę przeszła w roku 1980, co umożliwiło jej oddanie się pracy pro publico bono. Już w 1976 podpisała jeden z dwóch głównych listów otwartych przeciwko wpisaniu przyjaźni z ZSRR do konstytucji PRL. Była członkiem konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość, nieoficjalnej organizacji powstałej pod koniec lat siedemdziesiątych. W dniu 1 września 1980 wraz z Anną Sucheni-Grabowską i Zofią Skórzyńską powołały do życia jeden z nurtów warszawskiego ruchu oświaty i wychowania, który wszedł do NSZZPNTiO, a potem do NSZZ „Solidarność”.

Zdaniem profesor Anny Pawełczyńskiej hasło tolerancji zostało w 1989 roku wykorzystane propagandowo w celu uniknięcia dekomunizacji. Była zdecydowaną przeciwniczką „grubej kreski” oraz porozumień Okrągłego Stołu.

Anna Pawełczyńska określała postkomunistyczną i solidarnościową nomenklaturę  lumpenelitą. Jej korzenie tkwią w PRL-owskim systemie,  dlatego nazywa ich „lumpenelitami”. Do tych „lumpenelit” Anna Pawełczyńska zalicza przedstawicieli polskiego środowiska finansowego, gospodarczego oraz polityków. Według prof. Anny Pawełczyńskiej, okres obu okupacji naszego kraju zarówno przez Rzeszę jak i Sowiety  wytworzył w Polsce tą specyficzną grupę,  lumpenelitę. Wyznacznikiem przynależności do tej grupy jest tylko i wyłącznie złodziejstwo państwowego mienia. Są oni wyalienowani.  Cwaniactwo, bezwzględność i układ to cechy charakterystyczne lumpenelity. Autorka znajduje pewną analogię owej lumpenelity z przedwojennym lumpenproletariatem, który nie przestrzegał norm moralnych, nie pracował i utrzymywał się z niewiadomych źródeł. Zgodnie z jej słowami w Polsce można mówić o kapitalizmie partyjno-mafijnym postsowieckim totalitaryzmie, co oznacza odrzucenie dorobku polskiej przedsiębiorczości wyzwolonej w 1989 przez plan Balcerowicza. Jej zdaniem polski kapitalizm był pozbawiony moralności. Pawełczyńska dostrzega swym czujnym i badawczym wzrokiem wiele niebezpieczeństw, które zagrażają współczesnej Polsce, Europie i światu, a naszkicowany przez nią obraz współczesnego świata jest realistyczny.

Jej spuścizna naukowa wymaga wręcz recepcji. Dlatego w Lublinie odbędzie się poświęcona profesor Annie Pawełczyńskiej, na którą serdecznie Państwa zapraszamy.

Andrzej Filus

 

Anna Pawełczyńska (ur. 20 kwietnia 1922, zm. 21 czerwca 2014) – polska socjolog kulturyprofesor nauk humanistycznych. W czasie II wojny światowej w Armii Krajowej. Była więziona w Auschwitz-Birkenau.

II wojna światowa

W konspiracji od jesieni 1939, w kwietniu 1940 wstąpiła do ZWZ, potem do AK. W 1941 rozpoczęła studia prawnicze na podziemnym Uniwersytecie Warszawskim.

Aresztowana w sierpniu 1942, uwięziona 9 miesięcy na Pawiaku, od maja 1943 do października 1944 w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau(wytatuowany na ręku numer 44 764), gdzie uczestniczyła w konspiracji obozowej w grupie Oświęcim; następnie wywieziona do obozu koncentracyjnego we Flossenbürgu w Niemczech. Przeżyła dywanowe bombardowania Drezna. W kwietniu 1945 uciekła z transportu więźniów, w maju-czerwcu 1945 współorganizowała polski Komitet Pomocy Wracającym do Kraju w Koenigstein pod Dreznem. W czerwcu 1945 powróciła do Polski.

Działalność w PRL

Po wojnie studiowała socjologię (1945-1949, stopień mgr w 1950) pod kierunkiem prof. Stanisława Ossowskiego i prof. Jana Bystronia. W tym czasie pełniła funkcję społecznego kuratora sądowego przy Sądzie dla nieletnich w Warszawie. Od 1953 współpracowała z zespołem prof. Stanisława Batawii w dziedzinie przestępczości nieletnich. W 1960 obroniła na UW pracę doktorską (dyplom w 1962, praca pt. „Przestępczość grup nieletnich”, opublikowana w KiW 1964), w 1966 pracę habilitacyjną pt. „Dynamika przemian kulturowych na wsi. Metoda badania głównej tendencji” (wydana w PWN w 1966, dyplom wydano w 1972).

W 1956 trzymiesięczne stypendium w instytutach badawczych we Francji (Paryż). W październiku 1957 została współzałożycielką i pierwszym dyrektorem Ośrodka Badania Opinii Publicznej przy Komitecie ds. Radia i Telewizji (do marca 1965). We współpracy ze Stefanem Nowakiem stworzyła na UW system badawczy opinii publicznej, oparty na sieci ankieterów społecznych. Prowadziła z nim słynne badanie „Studenci Warszawy”. Jednocześnie pracowała naukowo w Katedrze Socjologii u prof. Ossowskiego na UW, zajmując się metodami i technikami badań empirycznych (1957-1961 starszy asystent). Od 1955 roku członek Klubu Krzywego Koła, forum dyskusyjnego inteligencji warszawskiej.

Od października 1965 adiunkt w Pracowni Badania Kultury Współczesnej przy Instytucie Badań Literackich PAN pod kierunkiem prof. Stefana Żółkiewskiego, od kwietnia 1969 adiunkt w Zespole Prognoz Społecznych IFiS PAN. Od 1972 docent. Autorka i współautorka ponad 25 książek i opracowań, stu kilkudziesięciu artykułów naukowych. Wypromowała 4 doktorów. Od stycznia 1980 profesor nadzwyczajny.

W 1976 podpisała jeden z dwóch głównych listów otwartych przeciwko wpisaniu przyjaźni z ZSRR do konstytucji PRL. W końcu lat 70. członek konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość. Na emeryturze od 1980, od 1 września 1980 współinicjatorka z Anną Sucheni-Grabowską i Zofią Skórzyńską jednego z nurtów warszawskiego ruchu oświaty i wychowania, który wszedł do NSZZPNTiO, a potem do NSZZ „Solidarność”.

W latach 1992-1996 przewodnicząca Rady Nadzorczej Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie.

W 1973 napisała pracę Wartości a przemoc będącą „próbą ujęcia socjologicznego problematyki obozów koncentracyjnych w oparciu o tzw. obserwację uczestniczącą”, nagrodzoną przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne oraz Nagrodą „Polityki” (1974).

Konserwatywna krytyka III RP

W 2004 wydała książkę Głowy hydry. Idee, które sformułowała Pawełczyńska, stały się potem ważnym elementem programu politycznego polskich konserwatystów. Przedstawiła w książce swoją wersję spiskowej teorii dziejów Polski po roku 1989. Według niej Polakom zagraża nowy rodzaj totalitaryzmu wymierzonego w tradycjęoraz rodzinę. Zdaniem Pawełczyńskiej, liberalizm w sposobie działania na ludzką świadomość stanowi kontynuację totalitaryzmu komunistycznego.

Krytykuje „samowolę jednostki” jaka jej zdaniem panuje we współczesnych społeczeństwach. Odrzuca też zasadę poprawności politycznej oraz tolerancji. Zgodnie z jej słowami „Dzisiejsza pseudotolerancja polega na zaprzeczaniu faktycznym różnicom, które między ludźmi istnieją i których nie zniwelują żadne ideologie”.

Zdaniem Pawełczyńskiej hasło tolerancji zostało w 1989 wykorzystane, aby uniknąć dekomunizacji. Odrzuca tym samym ideę „grubej kreski” oraz porozumień Okrągłego Stołu.

Według Pawełczyńskiej współczesną elitą stali się ludzie wywodzący się z komunistycznego reżimu i dlatego nazywa ich „lumpenelitami”. Do tych „lumpenelit” Pawełczyńska zalicza niektórych przedstawicieli polskiego środowiska finansowego oraz polityków. Zgodnie z jej słowami w Polsce można mówić o kapitalizmiepartyjnomafijnym mającym tendencje totalitarne, co oznacza odrzucenie dorobku polskiej przedsiębiorczości wyzwolonej w 1989 przez plan Balcerowicza. Jej zdaniem polski kapitalizm był pozbawiony moralności. Pawełczyńska widzi wiele niebezpieczeństw, które zagrażają współczesnej Polsce i rysowany przez nią obraz jest w dużej mierze pesymistyczny.

Poglądy głoszone przez Pawełczyńską stały się ważnym elementem programu politycznego realizowanego przez PiS po wyborach w 2005. W marcu 2006 podczas przemówienia w sejmie Jarosław Kaczyński mówił o „lumpenliberalizmie”, który opisał w sposób bardzo zbliżony do diagnozy sytuacji w Polsce przedstawionej wcześniej przez Pawełczyńską. Podobne poglądy zostały przyjęte przez polityków z Samoobrony RPLPR oraz przez media ojca Tadeusza Rydzyka.

Krytyka liberalna

Idee głoszone przez Pawełczyńską nie są popularne ani akceptowane przez większość socjologów. Łączenie liberalizmu ceniącego wolność z totalitaryzmem, który ją odrzucał, nie zostało powszechnie przyjęte. Wielu komentatorów życia politycznego nie zgadza się z tezami zagrożeń podnoszonych w książce Pawełczyńskiej. Zdaniem przedstawicieli bardziej liberalnych mediów mimo pewnych zagrożeń wolność stała się w Polsce podstawą rozwoju. Według niektórych dziennikarzy gospodarka osiągnęła już pewien poziom dający nadzieje na poprawę statusu materialnego Polaków. Wysokie bezrobocie miało narosnąć z powodu zbytniej ingerencji państwa w życie społeczne (np. złego prawa pracy). Polski kapitalizm krytykowany przez Pawełczyńską, zdaniem wielu ekonomistów może lepiej uleczyć problemy społeczne niż walka z elitami finansowymi.

Odznaczenia

W okresie PRL została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. W 2007, za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, za działalność na rzecz przemian demokratycznych, za osiągnięcia w podejmowanej z pożytkiem dla kraju pracy zawodowej i działalności społecznej, prezydent Lech Kaczyński odznaczył ją Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą tego orderu[1].

Wybrane publikacje

  • Przestępczość grup nieletnich, KiW, Warszawa 1964
  • Studia nad czytelnictwem, PWN, Warszawa 1969
  • Urbanizacja Kultury w Polsce (z Wandą Tomaszewską). PWN. Warszawa
  • Wartości a przemoc. Zarys socjologicznej problematyki Oświęcimia, PWN, Warszawa 1973 (nagroda Polskiego Towarzystwa Socjologicznego im. Stanisława Ossowskiego), PWN, Warszawa 1995 , Test, Lublin 2001; tłumaczenie angielskie University of California Press, 1979 i 1980; niemieckie PMAB, Oświęcim 2001, tłum. Jochen August
  • Czas człowieka, Ossolineum, Wrocław 1986
  • Praca i uczciwość, red., Warszawa 1992
  • Wartości i ich przemiany, red, Warszawa 1992
  • Drogi do szczęścia, WSiP, Warszawa 1993
  • Koni żal, Lublin 2003, Lublin 2012
  • Głowy hydry. O przewrotności współczesnego zła., Lublin, 2004; Wydawnictwo LTW, Łomianki 2014
  • Koniec kresowego świata Lublin, 2003, 2005 i 2012 (wyróżnienie w Nagrodzie Literackiej im. Józefa Mackiewicza)
  • O istocie narodowej tożsamości. Polacy wobec zagrożeń. Józef Krzyżanowski – Posłowie, stron 295, Wydawnictwo Polihymnia, Lublin 2010
  • Czas człowieka. Warszawa 1986; Wydawnictwo Matrix, Warszawa 2011
  • Dary losu. Wydawnictwo LTW, Łomianki 2013

Przypisy

M.P. z 2007 r. Nr 52, poz. 596

Bibliografia

  • Anna Pawełczyńska w bazie „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI).
  • Dyplomy i dokumenty osobiste, rozmowa z A.P. – Teresa Bochwic
  • 5000 Personalities of the World, North Carolina USA
  • Koniec kresowego świata j.w.
  • Wspomnienia – w przygotowaniu

Linki zewnętrzne

Źródło: Wikipedia